एका कलावंताचा प्रवास © मुकुंद कुलकर्णी

साहित्य अकादमी पुरस्कृत प्रसिद्ध लेखक , पत्रकार , नाटककार , नाट्यसमीक्षक आदरणीय श्री. जयंत पवार यांनी सोलापूरचे प्रसिद्ध शिल्पकार भगवान रामपुरे यांच्या शिल्पकलेच्या प्रवासावर लिहिलेला लेख रामपुरे यांच्या बॉलवर वाचनात आला त्यानंतर मनात उठलेले विचार तरंग …..

भगवान रामपुरे आणि जयंत पवार यांची ओळख सोलापुरातील प्रसिद्ध सिने कलावंत अतुल कुलकर्णी यांच्यामार्फत झाली . अतुल कुलकर्णी , जयंत पवार , भगवान रामपुरे या तिन्ही दिग्गजांची भेट हा अपूर्व योगायोगच . मुंबईतील एका प्रायोगिक नाट्य महोत्सवात यांची ओळख झाली सूर जुळले . तिघेही आपापल्या क्षेत्रात उच्च स्थानावर , तिघेही समर्थ कलाकार त्यामुळे तिघांची वेव्हलेंग्थ जुळली , मैत्री प्रस्थापित होणे स्वाभाविकच . या सगळ्या गोष्टी भगवानरावांच्या लिखाणातून उलगडत जातात , भगवानरावांच्या लिखाणातला स्वाभाविक पणा वाखाणण्यासारखा आहे .

सोलापुरात भरलेल्या साहित्य संमेलनातील दुसरी भेट दोघांच्याही दृष्टीने संस्मरणीय असणार . भगवानरावांच्या स्टुडिओला जयंत पवार यांची भेट , त्या भेटीत जयंतराव भारावून गेले हे स्वाभाविकच . भगवान रावांच्या स्टुडिओत फेरफटका मारला की असं होतच ! गेल्या महिन्यात त्यांच्या स्टुडिओत त्यांच्या भेटीचा योग आला तेव्हा मीही हा अनुभव घेतला आहे . क्रिएटिविटी वर या दोन महारथींची चर्चा ऐकण्याचा योग कुणाला आला असेल तो भाग्यवानच ! भगवान रावांचा निराकार बुद्धा हा शिल्पकलेचा फॉर्म आहे तो कुणालाही अस्वस्थ करणारा अंतर्मुख करणारा आहेच , तसा तो संवेदनशील जयंत पवार यांना अस्वस्थ करता झाला यात नवल ते काय ? भगवान रावांनी भेट दिलेल्या निराकार बुद्धाची छोटीशी प्रतिकृती जयंतरावांच्या सोबत होतीच . तो निराकार बुद्धा काही जयंत पवार यांना स्वस्थ बसू देईना . आणि त्यांनी भगवान रावांची महाराष्ट्र टाइम्स साठी फोन वर मुलाखत घेतली , जी दोन तासांपेक्षा जास्त वेळ रंगली . सदर मुलाखतीचा लेख भगवान रावांच्या वॉलवर वाचनात आला वाचताना जाणवलेल्या काही गोष्टी …..

मुख्यत्वे भगवानरावांच्या शिल्पकलेतून जाणवलेला अध्यात्मिक टच् हा या लेखनाचा गाभा आहे . स्टॉक एक्सचेंज च्या प्रवेशद्वारावरील बिग बुल , अॅबस्ट्रॅक्ट गणपती , बुद्ध मूर्ती चे विविध फॉर्म्स यांचा संदर्भ या लेखात अपरिहार्यच होता . रसिकांच्या दृष्टीने असलेले हे प्रयोग ही शिल्पकाराच्या दृष्टीने साधना आहे हा जयंतरावांच्या उल्लेख लेखाचे मर्म सांगून जातो !

खरं तर तरुण वयात भगवानराव नास्तिक . पूजा पाठ कर्म धर्म न मानणारे . गोरेगावात भाड्याने घेतलेल्या स्टुडिओत कामाचा श्रीगणेशा करण्याआधी पूजा करावी असा सगळ्यांचा आग्रह असल्यामुळे पूजा करण्याचे ठरले . भगवानरावांच्या हातात मातीचा गोळा आला डोळे बंद करून त्याला दिलेल्या आकारात साक्षात गजानन साकारला हाच तो सुप्रसिद्ध ऍब्स्ट्रॅक्ट गणपती . हा तर गणपती बाप्पाचा वरदहस्तच ! तो साकारताना भगवान रावांची जी अवस्था होती तीच तर समाधी अवस्था ! नंतर त्यांना या मूर्तीचा मोल्ड घेऊन ठेवण्याची सुबुद्धी श्रीगणेशाने दिली आणि आपणा सर्वांना लाभ झाला तो ॲब्स्ट्रॅक्ट गणेशमूर्तीचा . फायबरमध्ये ही मंगलमूर्ती आणखीनच देखणी दिसायला लागली . आता घरोघरी , ऑफिस मध्ये ,कार मध्ये मोठ्या मानाने विराजमान आहे हा ‘ अमूर्ताकार गणपती ‘ . या गणपतीच्या आशीर्वादाने वर्षाच्या आतच भगवानराव भाड्याच्या स्टुडिओतून स्वतःच्या मालकीच्या स्टुडिओत आले . भगवानरावांनी या गणेश मूर्तीचा धंदा केला नाही पण यावर दुसरे करोडपती झाले .

सोलापूरात विमानतळा जवळच भगवानरावांचा बंगला , त्यांचा स्टुडिओ , त्यातील विस्तीर्ण पसरलेला वटवृक्ष , त्याखाली अनंत कोटी ब्रम्हांडनायक योगीराज श्री अक्कलकोट स्वामी महाराजांची प्रसन्न योगमुद्रा याचे पवारांनी केलेले वर्णन मनोहारी आहे ते आपल्याला प्रत्यक्ष स्टुडिओतच घेऊन जाते . शहराच्या कलकलाटापासून दूर असा हा भगवान रावांचा आश्रमच आहे . नीरव शांतता , पक्षांची किलबिल , झाडांच्या पानाची सळसळ यामुळे आपण खरोखरच एखाद्या ऋषींच्या आश्रमात आहोत असा भास होतो .

स्टॉक एक्सचेंजमधला बिग बुल , मुंबई विद्यापीठाच्या प्रांगणातील बुद्धमूर्ती , अनेक इमारतींची शान भगवानरावंच्या शिल्पांनी वाढवली आहे . न्यूयॉर्कच्या बिग बुल ची भ्रष्ट नक्कल न करता शक्ती आणि उन्मादाचे मूर्तिमंत प्रतीक असलेला महाबैल आज शेअर बाजाराची शान वाढवतो आहे . आम्हा सोलापूरकरांच्या दृष्टीने तो एक मानबिंदू आहे . शिल्पकलेच्या प्रांतात भगवानरावांच्या सुरुवातीच्या प्रवासापासून झालेली स्थित्यंतरे त्यांचा आध्यात्मिक प्रवास सूचित करतात . भगवानरावांचे वडील स्वतः चांगले शिल्पकार , लहानपणापासूनच मातीत हात बरबटून नवनिर्मिती करण्याचे संस्कार त्यांच्यावर झाले होते . शिल्पकलेची सुरुवात गणेशोत्सवा साठी निर्माण केलेल्या गणेश मूर्तीं पासून झाली . बघताबघता तो प्रवास निराकार बुद्धा पर्यंत पोहोचला . नेणिवेतून जाणीवेकडे चाललेला हा अध्यात्मिक प्रवास , हा समाधी अवस्थेकडे जाणारा , परमानंदा कडे जाणारा जर्नी ऑफ एक्स्टसी आहे !


बुवाबाजी , बाबा वगैरे गोष्टींवर भगवान रावांचा अजिबात विश्वास नव्हता . त्यांचे जवळचे आप्त आचार्य रजनीशांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाले होते . त्यांना त्यापासून परावृत्त करण्यासाठी त्यांनी रजनीशांचा अभ्यास सुरु केला . सुरुवातीला या भगवानाचा त्या भगवानांवर अजिबात विश्वास नव्हता ! सुरुवातीला रजनीशांबद्दल त्यांचे मत प्रतिकूलच होते . पण ते केवळ ऐकीव आणि सांगोवांगीच्या गोष्टींवर आधारित होते . ओशोंच्या कम्यूनमध्ये भगवानराव जाऊन आले , त्यांचे साहित्य वाचू लागले , त्यांच्या प्रवचनांच्या कॅसेटस् ऐकल्या आणि हळूहळू त्यांचे मतपरिवर्तन होऊ लागले . लहानपणापासूनच अध्यात्माकडे असलेला त्यांचा मूळचा कल अधिकच प्रबळ होऊ लागला . रजनीशांचं तत्वज्ञान , बुद्ध चरित्र , लीळा चरित्र , पाश्चात्त्य तत्ववेत्त्यांचं साहित्य यांचं वाचन मनन चिंतन यांचे संस्कार त्यांच्यावर घडत गेले . हे चिंतन , मनन , यामुळे हळूहळू भगवानरावांचं परिवर्तन एका तपस्वी कलाकारात होत गेलं . अक्कलकोटचे श्री समर्थ स्वामी महाराज यांचाही त्यांच्यावर पगडा आहे . स्वतः ला ते अक्कलकोट स्वामी महाराजांचे परमशिष्य मानतात . त्यांच्या स्टुडिओतील विशाल वटवृक्षाखाली अक्कलकोट स्वामी महाराजांची त्यांनी बनवलेली प्रतिमा जिवंत वाटते . अक्कलकोटचे स्वामी महाराज हे त्यांच्या मते त्यांच्या अध्यात्मिक प्रवासाचे सद्गुरु आहेत . स्वामींवर त्यांची प्रगाढ श्रद्धा आहे .

नकळत होणारी ध्यानधारणा , त्या अवस्थेत डोळ्यासमोर तरळणारे काही आकार , काही कल्पना त्यांना सुचत . अशीच त्यांना दिसलेली आणि सुचलेली एक तरल कल्पना म्हणजे मीरा . कृष्ण प्रीतीने उजळून गेलेली भगवान रावांच्या मनातली मीरा , ती साकार करण्याचा त्यांनी घेतलेला ध्यास , त्यासाठी सुयोग्य मॉडेलचा शोध , मिरेची निर्मिती , हा सर्व प्रवास खास भगवान रावां कडूनच ऐकायला हवा . त्यांच्या अप्रतिम शिल्पांपैकी ते एक शिल्प .

या सगळ्या संदर्भातून जयंत पवारांचा हा लेख म्हणजे एका नास्तिकाच्या एका अस्तिकाकडे झालेल्या डोळस प्रवासाचं वर्णन आहे . एका दिग्गज कलाकाराने दुसऱ्या तितक्यात महान कलाकाराचा केलेला हा गौरव आहे !
निराकार बुद्धा ही बुद्ध मूर्तींची मालिका आणि कोकणच्या निसर्गरम्य पार्श्वभूमीवर साकारला जाणारा श्री स्वामी समर्थांचा आश्रम हे भगवान रावांचे भावी प्रकल्प यशस्वी होवोत हीच परमेश्वराकडे प्रार्थना . श्री स्वामी समर्थ त्यांच्या पाठीशी आहेतच ते यश देतीलच!
नेणिवेकडून जाणीवेकडे जाणारा एका मुमुक्षू योग्याचा आहे हा प्रवास !
 
मुकुंद कुलकणीं ©

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Please wait...

Subscribe Now

To get Articles, News, Events Updates Directly to your email !
Main Menu